هرگاه ، درجه حرارت محيط بالاتر يا پايين‌تر از 18 درجه شود ، بدن در برابر گرما يا سرماى محيط مبارزه مىكند و در هر حال ، حرارت توليد خواهد شد . توضيح آنكه موقعى كه حرارت خارجى پايين‌تر از اپتيموم باشد براى اينكه سرما حس نشود ، حرارت بيشترى در بدن توليد مىشود و هنگامى كه حرارت خارجى بالاتر از اپتيموم باشد باز توليد حرارت شدت پيدا مىكند ، زيرا مكانيسم‌هاى تنظيم كنندهء حرارت بدن ( سرعت ضربان قلب ، به‌خصوص تندى حركات تنفس ) موجب مصرف انرژى اضافى مىشوند . « 1 » در اينجا به اين نتيجه مىرسيم كه هم گرما و هم سرماى محيط در بدن ، حرارت توليد مىكنند . پس در اندازه‌گيرى متابوليسم پايه كه حد اقل انرژى حرارتى توليدشده در بدن را به اين وسيله تعيين مىكنند ، درجه حرارت محيط بايد معتدل و متوسط باشد ؛ يعنى نه گرم و نه سرد . اين اصل را كه امروزه در موقع اندازه‌گيرى متابوليسم پايه رعايت مىكنند ، پزشكان قديم ايران نيز براى تعيين مزاج‌هاى سرد و گرم مورد توجه قرار مىدادند . توضيح آنكه آنان مىدانستند كه در هواى گرم و سرد ، درجه حرارت بدن اندكى بالا مىرود ، بنابراين معيار تشخيص مزاج‌هاى گرم و سرد ، به وسيله لمس پوست بدن و معتدل بودن درجه حرارت محيط بوده است . براى تأييد مطلب به كتاب‌هاى قانون و كامل الصناعه مراجعه مىكنيم . در قانون تحت عنوان « المسخّنات » مىنويسد يكى ديگر از عواملى كه در بدن حرارت ايجاد مىكند ، ملاقات هواى گرم و آب گرم با بدن است . عين عبارت كتاب اين است : و ملاقات المسخنات الغير المفرطه مثل الاهويه و الاضمده و الحمام المعتدل على ما عرف من تسخينه بهوائه و مائه ( ملاقات هواى گرم و ضماد گرم و حمام گرم به واسطهء هوا و آب به شرط آنكه به حد افراط نرسد « 2 » ايجاد حرارت در بدن مىكند ) . در كتاب كامل الصناعه « 3 » مىنويسد عواملى كه حرارت در بدن ايجاد مىكند ، شش تا هستند و سومى را تكاثف پوست بدن ذكر مىكند ، به اين عبارت :

--> ( 1 ) . كاتوزيان ، همان ، ص 229 . ( 2 ) . زيرا اگر به حد افراط برسد ، انسان و حيوان تلف خواهد شد . ( 3 ) . تأليف على بن عباس مجوسى اهوازى كه صد سال قبل از ابن سينا تأليف شده است .